Informacje o wszystkich publikacjach Ośrodka KARTA znaleźć można w internetowej księgarni — ksiegarnia.karta.org.pl

Seria „Świadectwa”

„Świadectwa” to seria książek, kierowana głównie do młodych czytelników, na którą złożą się najważniejsze zapisy świadków, tworzące panoramę historii Polski w XX wieku. Dotychczas w serii ukazały się:

Adam Uziembło, Niepodległość socjalisty
Wspomnienia publicysty, krytyka literackiego, wieloletniego pracownika Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa, ale też — przywódcy rewolucji w Kimrach (w Rosji) w 1905 roku, socjalisty, szefa Ligi Morskiej i Kolonialnej... Książka opowiada o niezwykle bogatym życiu Autora od wczesnych lat dzieciństwa do II wojny światowej.

Stanisław Czuruk, Lwów w cieniu Kołymy
Życie pod okupacją niemiecką i sowiecką, opowiedziane przez młodego lwowiaka w unikatowych grypsach z więzienia. Jest to zapis losów Stanisława Czuruka ze Lwowa w okresie od 1 września 1939 do 4 grudnia 1955 — przedstawiony przez unikatowe dokumenty — dziennik z początku wojny, 350 grypsów przemycanych w latach 1944–48 z obozów i więzień lwowskich, a także listy i wspomnienia z łagrów i zesłania na Kołymie, uzupełnione relacjami nagranymi współcześnie w Ośrodku KARTA oraz 120 zdjęciami archiwalnymi.
 
Zygmunt Klukowski, Zamojszczyzna 1918–59
Wspomnienia i dzienniki lokalnego społecznika, lekarza — uniwersalna kronika XX wieku, zapisana przez pryzmat regionu wyjątkowego dla dziejów Polski.
Dr Zygmunt Klukowski ze swojego szpitala w Szczebrzeszynie uczynił punkt obserwacyjny, z którego widzial dużo więcej niż drogi na Zamość i na Zwierzyniec. Patrzył na procesy historyczne, tak boleśnie doświadczające jego kraj i... jego samego.
Autor — lekarz, regionalista, społecznik — w swoich wspomnieniach i dziennikach z lat 1918–59 opisał wnikliwie dzieje Zamojszczyzny, unikając podawania szczegółów życia osobistego. Uważał za swój obowizek przede wszystkim obiektywne zapisywanie historii.
Książka została wydana w dwóch woluminach: tom I obejmuje lata 1918–43, tom II lata 1944–59. W tomie I drukujemy mało znane wspomnienia Zygmunta Klukowskiego z okresu II Rzeczpospolitej, w tomie II znalazł się nieznany w Polsce dziennik z lat 1945–46 i wspomnienia z lat 50. W tomie II zamieszczone zostało posłowie opisujące życie autora i losy jego zapisów. W obu tomach znajdują się wkładki z archiwalnymi zdjęciami z Zamojszczyzny i prywatnymi fotografiami autora (w sumie okolo 160 zdjęć).

Stanisław Bohdanowicz, Ochotnik
Ochotnik to niezwykły zapis losów żółnierza tworzącej się na Syberii polskiej armii.
Autor z niespotykaną otwartością opisuje wiele dramatycznych zdarzeń, dzięki niemu można prześledzić całą drogę V Dywizji Syberyjskiej od pierwszych chwil jej powstania w 1918 roku, przez kapitulację, pobyt w niewoli bolszewickiej i tragiczny powrót nielicznych żołnierzy do Polski na początku 1922 roku. To także opis narodzin Rosji bolszewickiej.

Seria albumów historycznych

Chronologiczne opowieści, które dzięki unikalnej formule łączenia tekstu z obrazem pozwalają wejść w głąb opisywanego doświadczenia. Cytowanym fragmentom świadectw, dokumentów, prasy towarzyszy – oprócz komentarza historycznego – bogaty wybór zdjęć archiwalnych oraz plastyki.

Rok 1920. Wojna Polski z Rosją bolszewicką (w językach polskim i angielskim)

red. Agnieszka Knyt

Opowieść o okresie styczeń–październik 1920, opisująca wyprawę na Kijów, odwrót polskich wojsk, bitwę warszawską i pogoń za bolszewikami – aż do rozejmu. Jest to pierwsza próba przedstawienia wydarzeń kompozycją tekstu i obrazu. Album zawiera wspomnienia uczestników wojny polsko-bolszewickiej, listy, dokumenty, ponad 300 archiwalnych zdjęć, plakatów, ulotek.

Książka wydana wspólnie z Muzeum Historycznym m.st. Warszawy

Solidarność 1980-81. Karnawał z wyrokiem (w językach polskim i angielskim)

red. Agnieszka Dębska

Od września 1980 do grudnia 1981 – za sprawą sierpniowego porozumienia strajkujących z władzą – zdarzyło się w Polsce, w środku realnego komunizmu, powszechne doświadczenie wolności. Karnawał – tak z perspektywy rzeczywistości stanu wojennego nazywano tamten okres. W zderzeniu z realiami po 13 grudnia 1981 mógł on się jawić jako feeria wolności, kiedy to każdą prawdę można było nawet wykrzyczeć. Ale czy można nazywać karnawałem czas, gdy każda radość, nadzieja już po chwili okazywały się złudzeniem... 
Książka wydana wspólnie z Muzeum Historycznym m.st. Warszawy 

Stan wojenny. Ostatni atak systemu (w językach polskim i angielskim)

red. Agnieszka Dębska

Opowieść o okresie, w którym system komunistyczny po raz ostatni próbował spacyfikować wybijające się na wolność społeczeństwo. Książka pokazuje kolejne fazy procesu, który rozpoczął się 13 grudnia 1981, przygotowanym dużo wcześniej w ukryciu atakiem na „Solidarność”, a zakończył 11 września 1986 roku, amnestią dla więźniów politycznych – kończącą okres represji stanu wojennego i otwierającą szansę – odległego jeszcze – porozumienia. Przez kompozycję słowa (relacji, dokumentów) i obrazu (zdjęć, plakatów, ulotek – często prezentowanych po raz pierwszy) próbujemy pokazać, czym były dla Polski tamte lata.

Książka wydana wspólnie z Domem Spotkań z Historią 
 
Rok 1968. Środek Peerelu

red. Agnieszka Dębska

Chronologiczna, ilustrowana opowieść o 12 miesiącach 1968 roku zawierająca bogaty materiał ikonograficzny (zdjęcia, plakaty, ulotki, reprodukcje dzieł sztuki) i teksty źródłowe. Ze świadectw uczestników wydarzeń, fragmentów dzienników i wspomnień, wierszy, tekstów prasowych, oficjalnych przemówień i dokumentów esbeckich zbudowana została plastyczna, wielowymiarowa narracja przedstawiająca zarówno najważniejsze zdarzenia tytułowego roku, jak i dzień powszedni „środka Peerelu” – środka gomułkowskiej „małej stabilizacji”. 
Książka wydana wspólnie z Domem Spotkań z Historią
 
Rok 1918. Odzyskiwanie Niepodległej

red. Agnieszka Dębska

Album pokazuje nastroje Polaków u progu odzyskania niepodległości, ich emocje i postawy wobec tworzącej się państwowości, siebie samych i innych nacji. Archiwalne zdjęcia, plakaty i ulotki ilustrujące dokumenty, fragmenty dzienników i wspomnień autorstwa m.in. Józefa Piłsudskiego, Jędrzeja Moraczewskiego, Macieja Rataja, Józefa Hallera, Józefa Dowbora-Muśnickiego, Marii Dąbrowskiej, Zofii Romanowiczówny, Marii Kasprowiczowej; cytaty z prasy – „Czas”, „Kurier Warszawski”, „Kurier Poznański”, „Kurier Lwowski”; odezwy i zarządzenia władz okupacyjnych, ulotki partii i organizacji niepodległościowych – czynią z albumu wyczerpujący i niepowtarzalny obraz roku 1918.

Książka wydana wspólnie z Agorą SA i Domem Spotkań z Historią 

Upadek Peerelu. 1986-1989

red. Agnieszka Dębska

Punktem wyjścia opowieści jest sytuacja po wrześniowej amnestii w 1986 roku – kończącej okres represji po stanie wojennym i będącej początkiem jawnej działalności „Solidarności”. Finałem – czerwcowe wybory w 1989 roku – jako początek stanowienia nowego, demokratycznego ładu. Historia opowiadana jest chronologicznie; cytaty z materiałów źródłowych wzbogacone są o krótkie informacje o charakterze kalendaryjnym. Cytowane w albumie są fragmenty relacji świadków, dzienniki i wspomnienia, teksty prasowe, dokumenty oraz wiersze. Na stronę wizualną składa się bogaty wybór zdjęć uzupełniony plakatami, pocztówkami, znaczkami oraz reprezentatywnym wyborem dzieł sztuki. Album jest portretem końca systemu – a także portretem ludzi w obliczu Zmiany.

Książka wydana wspólnie z Agorą SA i Domem Spotkań z Historią

Seria albumów fotograficznych „Kolekcje XX wieku”

Albumy w serii „Kolekcje XX wieku” mają spełniać dwa ściśle z sobą związane warunki. Po pierwsze — przedstawić temat: wyrazisty, ważny dla historii, a przedstawiony tak, by wszystkie obrazy składały się na pełną opowieść. Po drugie — odkryć twórcę: osobę lub zespół, stanowiący to dzieło swoją pracą, determinacją i wysiłkiem.
Zamierzamy przedstawiać przede wszystkim takie zbiory, w których widać zamysł całościowego portretowania minionego życia. Te, które dowodzą, że ikonograficzny obraz może opowiedzieć historię równie wnikliwie, jak zdarza się to słowu pisanemu czy mówionemu.

Wokół pałacu i dworu. Z kolekcji Janusza Przewłockiego, red. Agnieszka Knyt
Prezentujemy najobszerniejszy i najbardziej niepowtarzalny prywatny zbiór fotografii obrazujących polskie ziemiaństwo i arystokrację na przełomie XIX i XX stulecia. Obejmuje on około 20 tysięcy obiektów pochodzących głównie z lat 1890–1939. Zdjęcia portretowe, indywidualne i grupowe, ukazują przedstawicieli najznakomitszych rodów arystokratycznych — Lubomirskich, Radziwiłłów, Branickich, Czartoryskich, Potockich, Zamoyskich, Tarnowskich, Sapiehów, ale także sceny z życia codziennego i z różnych uroczystości. Najstarsze fotografie pochodzą z drugiej połowy XIX wieku, ze słynnych atelier fotograficznych (Walerego Rzewuskiego z Krakowa czy Jana Mieczkowskiego z Warszawy), najpóźniejsze z lat 30. XX wieku. Ukazują historię polskich ziemian i arystokratów, a jednocześnie historię polskiej fotografii w tym czasie.
Zdjęcia pozyskiwane od lat 60. XX wieku głównie od potomków szlacheckich rodów, były przez Janusza Przewłockiego pieczołowicie opisywane.
W albumie ukazana jest także sylwetka autora kolekcji — Janusza Przewłockiego. Syn Henryka Przewłockiego i Karoliny Marii Hutten-Czapskiej, urodził się i wychował wraz z sześciorgiem rodzeństwa w majątku Mordy koło Siedlec. Wraz z nastaniem komunizmu został z całą rodziną wygnany z dworu, a jego ojca Sowieci wywieźli do obozu w Borowiczach, gdzie zmarł w 1946 roku. Przez wiele lat Janusz Przewłocki był redaktorem, wydawcą serii pamiętników polskich z XVIII–XX wieku, a począwszy od lat 60. zbierał zdjęcia dotyczące polskich rodów ziemiańskich i arystokratycznych. Współpracował z paryską „Kulturą” i z opozycją demokratyczną w latach 70. i 80., był współtwórcą Archiwum Wschodniego i przewodniczącym Komisji Historycznej Związku Sybiraków.

Słownik dysydentów

Słownik dysydentów. Czołowe postacie ruchów opozycyjnych w krajach komunistycznych w latach 1956–1989 — to zestawienie 353 biogramów najwybitniejszych przedstawicieli opozycji demokratycznej z krajów Europy Środkowowschodniej. Biogramom towarzyszy bogaty materiał analityczny: omówienie podstawowych nurtów ruchu dysydenckiego w każdym z 24 państw reprezentowanych w Słowniku, kalendarium wydarzeń, noty poświęcone akcjom, manifestacjom, niezależnym wydawnictwom, periodykom, formom polityki represyjnej.
Publikacja jest niecodziennym, sporządzonym od wewnątrz, zapisem historii nonkonformizmu. Powstała dzięki wysiłkowi niezależnych badaczy ze wszystkich europejskich krajów byłego bloku sowieckiego. Przez ponad dziesięć lat pracowało nad nią kilkaset osób: historyków, dziennikarzy, tłumaczy i redaktorów.
Słownik składa się z dwóch obszernych woluminów (każdy liczy ponad 800 stron; tomy można kupować oddzielnie). Do tomu pierwszego weszły rozdziały: Albania, Bułgaria, Czechy, Słowacja, Bośnia i Hercegowina, Chorwacja, Macedonia, Serbia, Czarnogóra, Słowenia, Niemcy, Polska, Rumunia, Węgry. Wskazane rozdziały są poprzedzone dwoma wstępami, przybliżającymi projekt, w których zostały omówione m.in. zasady pracy redakcji, przyjęte kryteria doboru postaci, układ materiału, struktura artykułu biograficznego.
Tom drugi zawiera teksty dotyczące krajów byłego ZSRR: Armenii, Azerbejdżanu, Białorusi, Estonii, Gruzji, Litwy, Łotwy, Mołdawii, Rosji i Ukrainy. Znalazł się tu również rozdział poświęcony Tatarom krymskim. Materiał dopełniają dwa indeksy: osobowy i rzeczowy.

Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–89

Dotychczas ukazały się 3 tomy słownika (w systemie holenderskim):
W tomie pierwszym:
- 160 biografii i portretów przedstawicieli opozycji z całej Polski;
- Różne środowiska: m.in. Komitet Obrony Robotników, Konfederacja Polski Niepodległej, Polskie Porozumienie Niepodległościowe, podziemna „Solidarność”, niezależny ruch chłopski, Ruch, Ruch Młodej Polski, Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela, Ruch „Wolność i Pokój”, Studenckie Komitety Solidarności, Wolne Związki Zawodowe
W tomie drugim:
- 140 biografii i portretów przedstawicieli opozycji z całej Polski;
- Różne środowiska, m.in. Towarzystwa Kursów Naukowych, KOR, podziemnej Solidarności oraz niezależnego ruchu chłopskiego, wolnych związków zawodowych, Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, KPN, Solidarności Walczącej, wydawnictw i pism podziemnych. Księża, artyści, dziennikarze prasy i radia "S", twórcy niezależnego ruchu harcerskiego.
W tomie trzecim:
- 110 biografii i portretów przedstawicieli opozycji z całej Polski;
- Ilustrowane kalendarium wydarzeń opozycyjnych lat 1956–89;
- Biogramy oddają stan wiedzy na dzień zakończenia prac nad kolejnym tomem. W poprzednich częściach znalazły się biogramy dwóch osób, które — jak się poniewczasie okazało — były przez cały niemal okres swojej działalności konfidentami Służby Bezpieczeństwa. Dzięki wiedzy opartej na udostępnionych niedawno przez Instytut Pamięci Narodowej dokumentach wiadomo już, że biogramy Lesława Maleszki i Henryka Karkoszy nie powinny być publikowane w słowniku. Naturalnie informacje o tych postaciach nie znajdą się w planowanej edycji zbiorczej.

Seria „Żydzi polscy”

Celem serii jest stworzenie kanonu najważniejszych pisemnych świadectw polskich Żydów, którzy w zapisach bezpośrednich — dziennikach, pamiętnikach, wspomnieniach — przedstawiają okres II wojny światowej, relacjonując z osobistej perspektywy czas okupacji hitlerowskiej w Polsce oraz często bardzo dramatyczne odsłony stosunków polsko-żydowskich w obliczu dokonującej się Zagłady.

Archiwum Ringelbluma, red. Marta Markowska
Książka jest wyborem dokumentów z zasobu Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego, stanowiącego najcenniejszy zbiór archiwalny Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Zbiór, nazywany też Archiwum Ringelbluma, zawierający ponad 35 tysięcy stron jednego z najważniejszych świadectw losów Żydów z okresu II wojny światowej, w 1999 roku został wpisany przez UNESCO na listę najcenniejszych dokumentów świata. Ponad połowę materiałów zapisano w języku polskim, jednak wiele to teksty w jidysz, których fragmenty zostały na potrzeby publikacji przetłumaczone. Archiwum Ringelbluma jest próbą przedstawienia tworzonego na bieżąco zapisu Zagłady. Bezpośrednim dotknięciem tamtej przeszłości, dzięki absolutnie niepowtarzalnej pracy „Oneg Szabat”.

Henryk Schönker, Dotknięcie anioła
Książka Henryka Schönkera Dotknięcie anioła otrzymała Nagrodę Historyczną tygodnika „Polityka” w kategorii „pamiętniki i wspomnienia”. Członek jury, Marian Turski w artykule Dobra Pamięć („Polityka” nr 49 z 9.12.2006) pisze: „Jest coś niesłychanie optymistycznego w tym pasjonującym pamiętniku. Hannah Arendt wprowadziła w obieg pojęcie banalności zła. Wspomnienia Schönkera dowodzą niebanalności dobra. Bo Schönker – poza podłościami – odnotowuje wszelkie postawy dobra, życzliwości, uczynności, ofiarności…”
Wspomnienia Henryka Schönkera są zapisem osobistej historii żydowskiego chłopca, który ocalał z Holokaustu. Opowieść rozgrywa się kolejno w Oświęcimiu, Krakowie, Wieliczce, Tarnowie, Bochni, obozie Bergen-Belsen...
Wojenne losy autora i jego rodziny to seria cudownych przypadków, ale także pełna determinacji i woli życia walka o przetrwanie. Henryk Schönker opisuje niezwykłe wydarzenia, które pozwalają im wymknąć się śmierci oraz barwne postacie ważne w jego duchowym świecie. Poruszające sceny ukazują skrajnie różne postawy Polaków wobec Żydów.

Chaim Icel Goldstein, Bunkier
Wspomnienia Chaima Goldsteina – urodzonego w Polsce Żyda, więźnia Auschwitz, uczestnika Powstania Warszawskiego – stanowią wyjątkowy opis życia w pacyfikowanej przez hitlerowców Warszawie, są dramatycznym i szczerym studium ludzkiej psychiki w obliczu permanentnego zagrożenia, dotykają skomplikowanych wymiarów relacji międzyludzkich, poruszają kwestie stosunków polsko-żydowskich w obliczu dokonującej się Zagłady.

Calek Perechodnik, Spowiedź
Kolejne, trzecie już wydanie spisanych w 1943 roku wspomnień Calka Perechodnika, wówczas policjanta żydowskiego w getcie otwockim. To przejmujący opis likwidacji getta w Otwocku, z niezwykłą szczerością zapisany proces własnego upadku — autor uczestniczył w wyekspediowaniu swojej rodziny do Treblinki. Studium zbrodni i uległości wobec niej, pisane ze świadomością nieuchronnej własnej zagłady W odróżnieniu od poprzednich (z 1993 i 1995 roku) obecne wydanie oparte zostało na oryginalnych zapisach autora, co pozwoliło na uniknięcie, obecnych niestety w poprzednich wydaniach, braków i zmian autentycznego tekstu. Spowiedź Calka Perechodnika — arcydzieło literatury faktu — ukazuje się obecnie w KARCIE w wersji nieokaleczonej, wraz ze wstępem wyjaśniającym istnienie dwóch wersji tekstu.

Halina Zawadzka, Ucieczka z getta
Autorka wspomnień po 50 latach milczenia wraca do swych dramatycznych przeżyć wojennych i opisuje je z "fotograficzną" precyzją. "Skazana na śmierć" jako Żydówka, 18-letnia dziewczyna ucieka jesienią 1942 z getta w Końskich w przeddzień jego likwidacji, usiłuje przetrwać w Warszawie, a wreszcie przedostaje się bez żadnych dokumentów do Starachowic, gdzie dwie obce jej Polki udzielają jej schronienia, narażając swoje życie. Wśród powszechnej obojętności lub wrogości wobec Żydów, dzięki szlachetności kilku osób Autorka przetrwała wojnę.

Baruch Milch, Testament
Wstrząsające świadectwo pisane w ukryciu na terenie dzisiejszej Ukrainy w roku 1943/44. Autor, lekarz, po utracie rodziny zapisuje nie tylko bieg wydarzeń wojennych i odbywającej się na jego oczach Zagłady, ale też swoje wcześniejsze życie. Książka powstała na podstawie 1600-stronicowego rękopisu z Archiwum ŻIH w Warszawie.

Inne publikacje

Oprócz serii wydawniczych publikujemy także inne książki, dotyczące historii XX wieku, m.in.:

Iwan Sołoniewicz, Rosja w łagrze
Zapis naocznego świadka o rodzeniu się i pierwszych latach komunizmu w Rosji. Autor — z wykształcenia prawnik, z zawodu dziennikarz — w 1933 roku, uznając, że nie może dalej żyć w państwie totalitarnym, postanowił uciec z Rosji bolszewickiej. Wraz z bratem Borysem i synem Jurijem zostali złapani w trakcie próby ucieczki i skazani na wieloletni pobyt w poprawczych obozach pracy. Trafili do największego w tym czasie systemu łagrowego — Kanału Białomorsko-Bałtyckiego. Od samego początku pobytu w łagrze, nie widząc szans na normalne życie w państwie bolszewików, myśleli o powtórnym zorganizowaniu ucieczki. Dzięki sprytowi, inteligencji i niezwykłej sprawności fizycznej Sołoniewiczom udało się wydostać z łagru i przejść przez zieloną granicę do Finlandii.
Rosja w łagrze to niezwykłe studium rodzenia się bolszewizmu w Rosji i funkcjonowania nowych struktur państwa totalitarnego. Autor jest wnikliwym obserwatorem procesów społecznych zachodzących w Rosji, szczegółowo opisuje także system łagrowy, zasady obowiązujące w tym wyizolowanym świecie i sposoby radzenia sobie z rzeczywistością zarówno przez władze łagrowe, jak i przez więźniów.
Książka pojawia się po raz pierwszy na polskim rynku w pełnej, zweryfikowanej z oryginałem wersji, poszerzonej o posłowie i rozbudowaną notę biograficzną Iwana Sołoniewicza.

Prywaciarze, red. Agnieszka Knyt, Alicja Wancerz-Gluza
W ogłoszonym 22 lipca 1944 Manifeście PKWN konstytuujące się władze komunistyczne zapowiadały m.in.: "Zniesione zostaną niemieckie znienawidzone zakazy, krępujące działalność gospodarczą, obrót handlowy między wsią i miastem. Państwo popierać będzie szeroki rozwój spółdzielczości. Inicjatywa prywatna wzmagająca tętno życia gospodarczego, również znajdzie poparcie państwa." Poparcia nie znalazła. Handel, produkcja, usługi, rolnictwo, rzemiosło... wszelkie formy prywatnej przedsiębiorczości, utrzymywały się na marginesie oficjalnych struktur. "Prywaciarze", a też "spekulanci", "badylarze"... Oddaliśmy im głos.

Jan Tarczyński, Tomasz Szczerbicki, Mercedes a sprawa polska (w językach polskim i angielskim)
Niezwykła opowieść o samochodach Benz, Daimler, Austro-Daimler i Mercedes wpisanych w losy Polski w latach 1896–2006. Album zawiera teksty źródłowe ze 110 lat, przedstawiające udział Mercedesa w życiu społecznym Polski i Polaków, a ponadto 230 zdjęć oraz niemal 100 reklam i druków ulotnych związanych z historią marki na ziemiach polskich.

200 lat ubezpieczania,, red. Agnieszka Knyt
Niezwykły obraz dziedziny polskiej aktywności — mało znanej, a ściśle związanej z historią kraju (1803–2003) — przedstawiony w rycinach, zdjęciach, dokumentach... Lecz przede wszystkim w opowieściach ludzi, którzy tę historię tworzyli przez kolejne epoki — od czasu zaborów.

Łagry. Przewodnik encyklopedyczny
Pierwszy całościowy opis systemu obozów sowieckich (1923–60) dokonany nie na podstawie relacji więźniów, lecz gigantycznej, tajnej dotąd dokumentacji z archiwów byłego ZSRR. Jest to dzieło rosyjskiego Stowarzyszenia “Memoriał – polski przekład został wydany przez Ośrodek KARTA niemal równocześnie z rosyjskim pierwodrukiem.